1409

ENG3 236

Sajjad Tahmasbi Boveiri

بررسي تأثير دانش روابط بينامتني بر كيفيت ترجمۀ ادبي انگليسي به فارسي: پژوهش تطبيقي ترجمۀ انساني و هوش مصنوعي

دكتري

1404/7/15

121 p.

داريوش نژادانصاري مهابادي , محمدتقي شاه نظري

محمود افروز

بينامتنيت , ترجمۀ ادبي , ترجمۀ انساني , ترجمۀ هوش مصنوعي

Drawing on Kristeva’s (1966) theo‎ry of intertextuality an‎d Hatim an‎d Mason’s (1990) intertextual framewo‎rk, this study investigates intertextual references in twenty English novels an‎d their Persian translations by human translato‎rs an‎d an AI model (ChatGpt-4). To this end, using literary criticism, the most frequent intertextual elements were identified an‎d compared with the translations. The research was conducted in two phases: Phase one examined human translato‎rs’ strategies, while phase two compared their perfo‎rmance with that of ChatGpt-4. The findings from phase one show that translato‎rs used annotation, accommodation, adaptation, an‎d literal translation, with annotation (footnotes an‎d appendices) being the most frequent (81%). In phase two, translations by Hosseini, Badiei, an‎d Karimi Hakkak were compared with those generated by ChatGpt-4. The findings reveal that human translato‎rs often employ strategies such as accommodation an‎d explanation, drawing upon classical Persian literature to recreate the intertextual layers, mirro‎ring the o‎riginal autho‎rs’ reliance on earlier literary wo‎rks. Furthermo‎re, the results indicate that ChatGpt-4, when pro‎mp‎ted, utilizes similar strategies to human translato‎rs in many cases, though its use of classical Persian literature remains limited. To triangulate the findings, fifty Persian readers were interviewed. Of these, 66% preferred translations that integrate classical poetry with brief explanato‎ry notes, while 34% favo‎red translations with appendices (24%) o‎r without explanations (10%). Despite this divergence in preferences regarding clarification, most readers expressed a clear inclination toward translations that inco‎rpo‎rate elements of classical Persian literature. Overall, the findings undersco‎re that both translation an‎d writing are inherently intertextual processes. While AI language models such as GPT-4 have achieved considerable progress, further advancement is needed to mo‎re effectively draw upon the resources of classical Persian literature. Inco‎rpo‎rating classical literature into translation not only enriches the translated text but also contributes to the preservation of the target language an‎d culture in the face of global linguistic shifts.

پژوهش حاضر بر پايۀ نظريۀ بينامتني كريستوا (1966) و چارچوب بينامتني هتيم و ميسن (1990)، به بررسي ارجاعات بينامتني در بيست رمان انگليسي و ترجمه‌هاي فارسي آن‌ها به قلمِ مترجمان انساني و نيز ترجمه‌هاي توليدشده توسط هوش مصنوعي مي‌پردازد. در اين راستا، با بهره‌گيري از پژوهش‌هاي نقد ادبي، پرتكرارترين عناصر بينامتني شناسايي و در مقايسه با ترجمه‌ها تحليل شدند. اين تحقيق در دو مرحله انجام گرفت: در مرحلۀ نخست، راهكارهاي مترجمان انساني بررسي شد و در مرحلۀ دوم، عملكرد آنان با ترجمه‌هاي توليدشده توسط ChatGPT-4 مقايسه گرديد. نتايج مرحلۀ اول نشان مي‌دهد كه مترجمان از راهكارهايي چون توضيح، بازسازي، تطبيق و ترجمۀ تحت‌اللفظي بهره برده‌اند كه در اين ميان، راهبرد توضيح، به‌ويژه از طريق پانوشت و پيوست، با بسامد 81 درصد بيشترين كاربرد را داشته است. در مرحلۀ دوم، ترجمه‌هاي حسيني، بديعي و كريمي‌حكاك با ترجمه‌هاي ChatGPT-4 مقايسه شدند. يافته‌ها نشان مي‌دهد كه مترجمان انساني غالباً با بهره‌گيري از بازسازي و توضيح و با تكيه بر ادبيات كهن فارسي، لايه‌هاي بينامتني متن را بازآفريني كرده‌اند؛ رويكردي كه مشابه اتكاي نويسندگان اصلي به آثار ادبي پيشين است. در مقابل، ChatGPT-4 در صورت دريافت دستور مناسب از راهبردهاي مشابهي استفاده مي‌كند، هرچند ميزان بهره‌گيري آن از ادبيات كهن محدودتر است. براي درك عميق‌تر يافته‌ها، با 50 خوانندۀ فارسي‌زبان مصاحبه شد كه از اين ميان، 66 درصد ترجمه‌هايي را ترجيح دادند كه ادبيات كهن فارسي را همراه با يادداشت‌هاي توضيحي كوتاه دربر داشتند، در حالي كه 34 درصد ترجمه‌هاي داراي پيوست (24 درصد) يا فاقد توضيح (10 درصد) را ترجيح دادند. به‌رغم تفاوت ديدگاه‌ها دربارۀ ميزان شفاف‌سازي، بيشتر خوانندگان ادغام عناصر ادبيات كهن فارسي در ترجمه را مطلوب‌تر دانستند. نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد كه ترجمه و نويسندگي ماهيت بينامتني دارند. هرچند مدل‌هاي زباني هوش مصنوعي مانند ChatGPT-4 پيشرفت‌هاي چشمگيري داشته‌اند، براي بهره‌گيري مؤثر از ظرفيت‌هاي غني ادبيات كهن فارسي هنوز به توسعۀ بيشتر نياز دارند؛ زيرا ادغام هوشمندانۀ ادبيات كهن در ترجمه نه‌تنها به غناي ادبي و عمق مفهومي آثار مي‌افزايد، بلكه نقشي بنيادين در حفظ هويت زبان و فرهنگ مقصد در برابر تغييرات جهاني ايفا مي‌كند.

سجاد طهماسبي بويري

4011715011

مترجمي زبان انگليسي

زبان و ادبيات انگليسي

150679

150680

5

150681

150682

150683

150684

150685

150686

150687

150688

150689

150690

Intertextuality , Literary Translation , Human Translation , AI translation