تحليل تحولات كالبدي فضايي و عوامل مؤثر بر آن در سكونتگاه¬هاي روستايي شهرستان جم

تحولات كالبدي–فضايي سكونتگاه‌هاي روستايي از مهم‌ترين پيامدهاي تغييرات اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و زيرساختي در فرايند توسعه مناطق روستايي به شمار مي‌آيد. شهرستان جم به‌واسطه توسعه صنايع نفت و گاز، گسترش زيرساخت‌هاي عمراني، افزايش سرمايه‌گذاري و تغيير الگوهاي معيشتي، طي سال‌هاي اخير با دگرگوني‌هايي در ساختار كالبدي–فضايي سكونتگاه‌هاي روستايي مواجه شده است. ازاين‌رو، پژوهش حاضر با هدف تحليل عوامل مؤثر بر تحولات كالبدي–فضايي سكونتگاه‌هاي روستايي شهرستان جم انجام شد. پژوهش از نظر هدف، كاربردي و از نظر روش، توصيفي–تحليلي است. داده‌هاي موردنياز از طريق مطالعات كتابخانه‌اي و پيمايش ميداني گردآوري شد. جامعه آماري پژوهش شامل 8530 خانوار ساكن در روستاهاي بالاي 20 خانوار شهرستان جم بود كه بر اساس فرمول كوكران، 368 خانوار به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. نتايج آزمون KMO با مقادير بالاتر از 0/70، آزمون بارتلت با سطح معناداري 0/000 و آلفاي كرونباخ بالاتر از 0/70، كفايت نمونه‌گيري و قابليت تحليل عاملي و همچنين پايايي مطلوب پرسشنامه را تأييد كرد. به‌منظور بررسي نرمال بودن داده‌ها از آزمون‌هاي كولموگروف–اسميرنف و شاپيرو–ويلك استفاده شد كه نتايج، غيرنرمال بودن توزيع متغيرها را نشان داد. بنابراين، براي آزمون فرضيه‌ها از ضريب همبستگي اسپيرمن، تحليل رگرسيون خطي، آزمون من‌ويتني و آزمون فريدمن استفاده شد. همچنين، به‌منظور بررسي الگوي پراكنش و شدت تحولات كالبدي، از تحليل‌هاي فضايي مبتني بر سامانه اطلاعات جغرافيايي (GIS) و تحليل نرخ رشد سالانه جمعيت بهره گرفته شد. يافته‌هاي پژوهش نشان داد كه بين توسعه زيرساخت‌هاي شهري و تحولات كالبدي سكونتگاه‌هاي روستايي رابطه‌اي مثبت و معنادار وجود دارد (rs=0.452، p<‎0.001) و مدل رگرسيوني مربوطه حدود 20/3 درصد از تغييرات تحولات كالبدي را تبيين مي‌كند. همچنين، بين مصالح و طراحي‌هاي نوين و تحولات كالبدي رابطه‌اي مثبت و نسبتاً قوي مشاهده شد (rs=0.609، p<‎0.001) نتايج تحليل رگرسيون نيز نشان داد كه متغير مصالح و طراحي رابطه معناداري با تحولات كالبدي دارد؛ به‌طوري‌كه معادله رگرسيون به‌صورت «تحولات كالبدي = 16/633 + 0/794 × مصالح و طراحي» به‌دست آمد (β=0.598 t=14.024، p<‎0.001) نتايج آزمون فريدمن نشان داد كه مصالح و طراحي‌هاي نوين بيشترين اهميت را در تحولات كالبدي داشته و پس از آن، زيرساخت‌هاي شهري، عوامل اقتصادي و عوامل اجتماعي–فرهنگي در رتبه‌هاي بعدي قرار دارند. همچنين، نتايج آزمون من‌ويتني نشان داد كه بين دو گروه سكونتگاه‌هاي روستايي از نظر ميزان تحولات كالبدي–فضايي تفاوت معناداري وجود دارد. نتايج تحليل‌هاي فضايي نيز بيانگر تفاوت شدت تحولات كالبدي در سطح دهستان‌ها و روستاهاي شهرستان جم بود؛ به‌طوري‌كه دهستان‌هاي جم، تشان، ريز، كوري و انارستان به‌ترتيب بيشترين شدت تحولات را نشان دادند. همچنين، روستاهاي برخوردار از دسترسي مناسب‌تر به شبكه‌هاي ارتباطي، خدمات، بازارها و فعاليت‌هاي اقتصادي، به‌ويژه فعاليت‌هاي مرتبط با صنايع نفت و گاز، از رشد جمعيتي و تحولات كالبدي بيشتري برخوردار بوده‌اند؛ درحالي‌كه روستاهاي كم‌برخوردار روند كندتري از توسعه را تجربه كرده‌اند. در مجموع، يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه تحولات كالبدي–فضايي سكونتگاه‌هاي روستايي شهرستان جم حاصل تعامل عوامل زيرساختي، اقتصادي، اجتماعي–فرهنگي، فناوري‌هاي نوين ساختماني و ويژگي‌هاي فضايي منطقه است. بر اين اساس، تحقق توسعه پايدار سكونتگاه‌هاي روستايي شهرستان جم مستلزم برنامه‌ريزي فضايي يكپارچه، مديريت اصولي كاربري اراضي، توسعه متوازن زيرساخت‌ها و حفاظت از اراضي كشاورزي توسعه روستايي است.

Influencing Factors , Jam County , Physical Transformation , Rural Settlements , Spatial Transformation

Analysis of Spatial an‎d Physical Changes an‎d Factors Affecting them in Rural Settlements of Jam County

جغرافيا و برنامه ريزي روستايي

Physical-spatial transformations of rural settlements are among the most important consequences of economic, social, cultural, an‎d infrastructural changes in the development process of rural areas. Owing to the development of oil an‎d gas industries, expansion of infrastructural facilities, increased investment, an‎d changes in livelihood patterns, Jam County has experienced transformations in the physical-spatial structure of its rural settlements in recent years. Accordingly, the present study was conducted to analyze the factors affecting the physical-spatial transformations of rural settlements in Jam County. The study is applied in terms of its purpose an‎d descriptive-analytical in terms of its method. The required data were collected through library studies an‎d field surveys. The statistical population consisted of 8,530 households residing in villages with more than 20 households in Jam County, from which 368 households were selec‎ted based on Cochran’s formula. The results of the KMO test, with values above 0.70, the Bartlett test, with a significance level of 0.000, an‎d Cronbach’s alpha coefficient above 0.70, confirmed sampling adequacy, suitability for factor analysis, an‎d satisfactory questionnaire reliability. The Kolmogorov–Smirnov an‎d Shapiro–Wilk tests indicated non-normal distributions. Therefore, Spearman’s correlation coefficient, linear regression, Mann–Whitney, an‎d Friedman tests were used to test the hypotheses. Spatial analyses based on Geographic Information System (GIS) an‎d annual population growth rate analysis were also employed to examine the spatial distribution pattern an‎d intensity of physical transformations. The findings indicated a positive an‎d significant relationship between urban infrastructure development an‎d physical transformations of rural settlements (rs=0.452, p<‎0.001), with the corresponding regression model explaining approximately 20.3% of the variance. A positive an‎d relatively strong relationship was also observed between modern materials an‎d designs an‎d physical transformations (rs=0.609, p<‎0.001). Regression analysis showed a significant relationship, with the equation “Physical Transformations = 16.633 + 0.794 × Materials an‎d Design” (β=0.598, t=14.024, p<‎0.001). The Friedman test showed that modern materials an‎d designs had the greatest importance, followed by urban infrastructure, economic factors, an‎d socio-cultural factors. The Mann–Whitney test indicated a significant difference between the two groups of rural settlements in terms of physical-spatial transformations. Spatial analyses revealed differences in transformation intensity across rural districts an‎d villages; the rural districts of Jam, Tashan, Riz, Koreh, an‎d Anarestan showed the highest intensity, respectively. Rural settlements with better access to communication networks, services, markets, an‎d economic activities, particularly oil an‎d gas activities, experienced greater population growth an‎d physical transformations, whereas less-developed settlements experienced slower development. Overall, physical-spatial transformations result from the interaction of infrastructural, economic, socio-cultural, modern construction technology, an‎d spatial factors. Sustainable development therefore requires integrated spatial planning, sound lan‎d-use management, balanced infrastructure development, an‎d protection of agricultural lan‎ds for rural development.

5

171242