بررسي اثربخشي بازي‌درماني مبتني بر برنامه آموزش توجه بر علائم اختلال نقص توجه/بيش فعالي، انعطاف‌پذيري شناختي و خودكنترلي در كودكان داراي نشانه‌هاي نقص توجه/بيش فعالي

اختلال نقص توجه/بيش‌فعالي يكي از شايع‌ترين اختلالات عصبي-رشدي در دوران كودكي است كه علاوه بر علائم رفتاري شامل بي‌توجهي، بيش‌فعالي و تكانش‌گري، با نقص‌هاي گسترده در كاركردهاي اجرايي — به‌ويژه انعطاف‌پذيري شناختي و خودكنترلي — همراه است و مي‌تواند پيامدهاي بلندمدتي بر عملكرد تحصيلي، اجتماعي و رواني كودك داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسي اثربخشي بازي‌درماني مبتني بر برنامه آموزش توجه بر علائم اختلال، انعطاف‌پذيري شناختي و مؤلفه‌هاي خودكنترلي (شامل بعد خودكنترلي، بعد تكانش‌گري و بعد مشترك) در كودكان داراي نشانه‌هاي نقص توجه/بيش فعالي انجام شد. پژوهش از نوع نيمه آزمايشي با طرح پيش‌آزمون-پس‌آزمون و گروه كنترل بود. جامعه آماري شامل كليه دانش‌آموزان پسر با علايم نقص توجه/ بيش فعالي، مقطع ابتدايي شهر اصفهان در سال تحصيلي 05-1404 بود. ازميان نواحي 6گانه آموزش و پرورش، ناحيه 4 به تصادف انتخاب شد. انتخاب مدرسه به شيوه ي در دسترس انجام شد. بعد از مراجعه به مدرسه بصورت هدفمند گروه نمونه مشخص گرديد. 150 دانش‌آموز با علايم نقص توجه/بيش فعالي بنا به گزارش معلمان انتخاب شدند. با استفاده از مقياس كانرز (فرم معلم)، مورد غربالگري قرار گرفتند و نهايتاً 30 دانش آموز(ميانگين سني: 2/9 سال، انحراف معيار: 28/1) بر اساس معيارهاي ورود انتخاب شدند. به‌صورت تصادفي در دو گروه آزمايش (15=n) و كنترل (15=n) قرار گرفتند. گروه آزمايش در 8 جلسه (دو جلسه در هفته، هر جلسه 60 دقيقه) تحت مداخله بازي‌درماني ساختاريافته مبتني بر برنامه آموزش توجه قرار گرفتند. برنامه شامل تمرينات سلسله‌مراتبي انواع توجه (پايدار، انتخابي، متناوب و تقسيم‌شده) در قالب فعاليت‌هاي بازي‌محور گروهي بود. گروه كنترل در طول اجراي پژوهش، هيچ مداخله‌اي دريافت نكرد. ابزارهاي پژوهش شامل مقياس درجه‌بندي كانرز (فرم معلم)، پرسشنامه خودكنترلي كندال و ويلكاكس و آزمون دسته‌بندي كارت‌هاي ويسكانسين بودند. داده‌ها با استفاده از تحليل كوواريانس چندمتغيره و با نرم‌افزار SPSS نسخه 26 تحليل شدند. نتايج تحليل كوواريانس نشان داد كه بازي‌درماني مبتني بر برنامه آموزش توجه تأثير معناداري با اندازه اثرهاي بزرگ تا بسيار بزرگ بر تمام متغيرهاي مورد مطالعه داشته است؛ به‌طور خاص، كاهش معنادار علائم اختلال( F=12/74، p=0/001، η²p=0/328)، افزايش معنادار انعطاف‌پذيري شناختي با كاهش 30 درصدي خطاهاي تغيير قاعده در آزمون ويسكانسين (F=9/17، p=0/005، η²p=0/254)، افزايش معنادار بعد خودكنترلي (F=21/15، p<‎0/001، η²p=0/439) و كاهش معنادار بعد تكانش‌گري با قوي‌ترين اندازه اثر (F=25/31، p<‎0/001، η²p=0/484) مشاهده شد. بعد مشترك خودكنترلي و تكانش‌گري نيز ارتقا معناداري يافت. قدرت آزمون براي تمام متغيرها بالاتر از 84/0 بود كه نشان‌دهنده استحكام بالاي يافته‌هاست. در نهايت، نتايج حاكي از آن بود كه بازي‌درماني مبتني بر برنامه آموزش توجه، يك مداخله غيردارويي، ساختاريافته و بسيار مؤثر براي كاهش علائم رفتاري و افزايش كاركردهاي اجرايي در كودكان داراي نشانه‌هاي اختلال نقص توجه/بيش فعالي بود؛ به‌ويژه در كاهش تكانش‌گري و افزايش خودكنترلي اثربخشي بالايي داشت. بازي درماني مبتني بر آموزش توجه مي‌تواند به‌عنوان يك گزينه درماني ارزشمند در محيط‌هاي مدرسه‌ و باليني مورد استفاده قرار گيرد؛ هرچند با توجه به اجرا در محيط تك‌جنسيتي و فقدان شرايط پيگيري، انجام پژوهش‌هاي آينده با نمونه‌هاي بزرگ‌تر و مراحل پيگيري بلندمدت توصيه مي‌شود.

play therapy , Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD) , attention training , cognitive flexibility , self-control

The Effectiveness of Play Therapy Based on an Attention Training Program on Symptoms of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD), Cognitive Flexibility, an‎d Self-Control in Children with ADHD Symptoms

روان شناسي

Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD) is one of the most preva‎lent neurodevelopmental disorders in childhood, characterized not only by behavioral symptoms—namely inattention, hyperactivity, an‎d impulsivity—but also by widespread deficits in executive functions, particularly cognitive flexibility an‎d self-control. These impairments can have long-term consequences on children’s academic, social, an‎d psychological functioning. The present study aimed to eva‎luate the effectiveness of attention-based play therapy on ADHD symptoms, cognitive flexibility, an‎d components of self-control (including self-control, impulsivity, an‎d a combined dimension) in children exhibiting ADHD symptoms.This quasi-experimental study employed a pretest–posttest control group design. The statistical population comprised all elementary school boys with ADHD symptoms in Isfahan during the 2025–2026 academic year. One educational district (District 4) was ran‎domly selec‎ted from six districts, an‎d one school was chosen via convenience sampling. Initially, 150 students identified by teachers as showing ADHD symptoms were screened using the Conners Teacher Rating Scale. Ultimately, 30 participants (mean age = 9.2 years, SD = 1.28) meeting inclusion criteria were ran‎domly assigned to experimental (n = 15) an‎d control (n = 15) groups.The experimental group received 8 sessions (twice weekly, 60 minutes per session) of structured play therapy based on an attention training program. This program incorporated hierarchical exercises targeting four types of attention—sustained, selec‎tive, alternating, an‎d divided—delivered through group-based playful activities. The control group received no intervention during the study period.Research instruments included the Conners Teacher Rating Scale, the Kendall & Wilcox Self-Control Rating Scale, an‎d the Wisconsin Card Sorting Test (WCST). Data were analyzed using Multivariate Analysis of Covariance (MANCOVA) in SPSS version 26.Results indicated that attention-based play therapy had significant effects with large to very large effect sizes across all outcome variables. Specifically, the intervention led to:A significant reduction in ADHD symptoms (F(1, 27) = 12.74, p = .001, partial η² = .328),A significant improvement in cognitive flexibility, reflected in a 30% reduction in set-shifting errors on the WCST (F(1, 27) = 9.17, p = .005, partial η² = .254),A significant increase in the self-control dimension (F(1, 27) = 21.15, p <‎ .001, partial η² = .439), an‎d the strongest effect observed was a significant reduction in impulsivity (F(1, 27) = 25.31, p <‎ .001, partial η² = .484). The combined self-control/impulsivity dimension also showed significant improvement. Statistical power exceeded 0.84 for all variables, indicating robust findings. In conclusion, attention-based play therapy emerged as a highly effective, structured, non-pharmacological intervention for reducing behavioral symptoms an‎d enhancing executive functions in children with ADHD symptoms—particularly in decreasing impulsivity an‎d increasing self-control. This approach holds promise as a valuable therapeutic option in both school an‎d clinical settings. However, given its implementation in a single-gender (male) sample an‎d the absence of a follow-up phase, future studies with larger, more diverse samples an‎d long-term follow-up assessments are recommended.

5

169566