26106

ARA3 130

دكتري

زبان و ادبيات عربي

زبانهاي خارجي

1405/04/28

264ص .

محمد رحيمي

مهدي عابدي

نهج البلاغه , نشانه , سِيما , رسائل , حِكَم

اين پژوهش از يك پرسش محوري آغاز مي‌شود: اميرالمؤمنين علي بن ابي‌طالب(عليه‌السلام) چگونه ميان تعالي سطح بلاغي در متون خويش و تحقق كاركردهاي ابلاغ، هدايت و تبيين ـ به‌گونه‌اي كه هم‌زمان عامه و خاصه را مخاطب قرار دهد ـ توازن برقرار كرده است؟ اين رساله بر آن است كه اين توازن از طريق نظامي دلاليِ بصريِ عميق تحقق يافته است؛ نظامي كه در آن، تصاوير و حركات به‌مثابه نشانه‌هاي سِميايي درهم‌تنيده‌اند و معنا را در سطوح متعدد فهم توليد مي‌كنند. پژوهش حاضر با تكيه بر رويكردي مبتني بر علم نشانه‌ها، به‌عنوان چارچوبي نظري و تحليلي، متون را به‌مثابه نظام‌هايي از نشانه‌ها تلقي كرده است. بدين‌سان، رسائل و حكمت‌هاي «نهج البلاغه» از رهگذرِ: تجزيه ساختارهاي تصويري به واحدهاي دلالي (نشانه‌ها)، پيوند دادن دالّ (تصوير/حركت) با مدلول معنايي (اخلاقي، اعتقادي، فكري يا سياسي)، و نيز رديابي بُعد بصري به‌عنوان ابزاري براي اقناع و تأثيرگذاري، مورد تحليل قرار گرفته‌اند. در اين راستا، رمزگذاري بصريِ تصويري كه بر تصوير به‌عنوان نشانه‌اي ديداري در متن تمركز دارد، بررسي شده و اين امر از خلال ابزارهاي بلاغيِ بنيادين همچون تشبيه، استعاره، كنايه و دلالت رنگ متجلي گرديده است. اين ابزارها با تبديل مفاهيم انتزاعي به صور محسوس و ديداري، و از طريق صحنه‌هاي پويا و معنادار با درجات و جهت‌گيري‌هاي متفاوت، به تكثيف دلالت‌ها و گشودن افق‌هاي گسترده براي تأويل مي‌انجامند؛ امري كه معنا را رساتر، تأثيرگذارتر، فراگيرتر در ابلاغ، و استوارتر در تثبيت ارزش‌هاي والايي كه اميرالمؤمنين(عليه‌السلام) در پي آن بوده است ـ همچون عفت، استقامت، زهد، ايمان، جهاد و وحدت ـ مي‌سازد، و در عين حال، نسبت به ارزش‌هاي نكوهيده‌اي چون ظلم، فساد، نفاق و طمع و جز آن، براي مخاطب متن هشدار شديدتري فراهم مي‌آورد؛ هر يك به فراخور ظرفيت خود. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه گفتمان در «نهج البلاغه» بر نظامي سِمياييِ يكپارچه استوار است كه در آن، تصاوير و حركات در هم مي‌آميزند و ساختاري دلاليِ چندلايه پديد مي‌آورند. رمزگذاري بصري در تحقق توازن ميان بلاغت والا و وضوح معنا نقش بسزايي ايفا مي‌كند؛ به‌گونه‌اي كه تصوير و حركت، مفاهيم پيچيده را ساده مي‌سازند بي‌آنكه از ژرفاي آن‌ها بكاهند. تحليل همچنين آشكار مي‌سازد كه نشانه‌هاي بصري سطوح متفاوتي از مخاطبان را مورد خطاب قرار مي‌دهند؛ بدين‌سان كه عامه معناي مستقيم را درمي‌يابند، در حالي كه خاصه به دلالت‌هاي نمادين و عميق راه مي‌يابند. همچنين روشن شد كه به‌كارگيري رنگ، حركت و جهت، امري تصادفي نيست، بلكه تابع قصديت دلالي است كه بازتاب‌دهنده نگرشي فكري و اخلاقيِ منسجم مي‌باشد. افزون بر اين، رمزگذاري بصري در هر دو صورتِ تصويري و حركتي، ابزاري بنيادين در ساخت گفتمان «نهج البلاغه» به‌شمار مي‌آيد؛ به‌گونه‌اي كه متن به فضايي دلالي و سرشار از نشانه‌ها بدل مي‌شود كه ميان زيبايي بلاغي و كاركرد ابلاغي توازن برقرار مي‌سازد. از اين‌رو، گفتمان مي‌تواند به‌طور هم‌زمان عقل و عاطفه را مخاطب قرار دهد و تأثيري ماندگار در گذر زمان بر جاي گذارد. اين پژوهش همچنين تأكيد مي‌كند كه رويكرد سِميايي توان كشف ابعاد نويني در متون ميراثي را دارد كه فراتر از تحليل بلاغي سنتي است. در نهايت، رساله نتيجه مي‌گيرد كه كاميابي اميرالمؤمنين علي بن ابي‌طالب(عليه‌السلام) در جمع ميان بلاغت و ابلاغ، ناشي از اتكاي ايشان بر نظامي از رمزگذاري بصري است كه معنا را «ديداري» مي‌سازد و بدين‌وسيله، فهم و تأثير را توأمان تقويت مي‌كند.

Nahj al-Balagha , sign , semiotics , Epistles , Maxims