بررسي ادراك كشاورزان نسبت به تخصيص عادلانه آب (مطالعه موردي: بالادست حوضه آبريز زاينده رود)

عدالت آبي يك موضوع حائز اهميت در قالب رويكردهاي نوين توسعه پايدار است. در ايران نيز، با وجود تأكيد قوانين بالادستي بر توزيع عادلانه آب، شكاف معناداري ميان رويكردهاي سياست‌گذاري و ادراك بهره‌برداران اصلي، يعني كشاورزان، مشاهده مي‌شود؛ شكافي كه تداوم آن مي‌تواند موجب تضعيف مشروعيت سياست‌هاي آبي و افزايش نارضايتي و تنش‌هاي اجتماعي در بخش كشاورزي شود. بر اين اساس، اين مطالعه با هدف روشن ساختن ادراك كشاورزان از عدالت در تخصيص آب و شناسايي عوامل مؤثر بر آن در حوضه آبريز زاينده رود در مركز ايران انجام شده است. اين پژوهش از پارادايم عملگرا پيروي كرده و از نظر روش، تركيبي از رويكردهاي كمي و توصيفي-پيمايشي است. چارچوب نظري مطالعه بر اساس رويكردهاي مكمل عدالت توزيعي و رويه اي تدوين شد. سپس، با استفاده از نمونه گيري تركيبي چند مرحله اي (خوشه اي-طبقه اي)، تعداد 372 نفر از شش منطقه (فريدن، لنجان، نجفآباد، باغبهادران، ميمه و برخوار در منطقه مورد مطالعه) به عنوان نمونه نهايي انتخاب شدند. داده ها با استفاده از پرسشنامه ساختاريافته مبتني بر مقياس پنج درجه اي ليكرت جمع آوري شد كه پايايي آن با ضريب آلفاي كرونباخ (بيش از 0.7<‎) تأييد شد. تجزيه ‌و تحليل نتايج نيز با استفاده از نرم‌افزارهاي آماري (SPSS و Minitab) و بهره‌گيري از آمار توصيفي، تحليل واريانس و آزمون‌هاي مقايسه‌اي انجام شد. يافته‌هاي پژوهش نشان داد كه 64% از كشاورزان، تخصيص آب را ناعادلانه ارزيابي مي‌كنند و ميزان رضايت فقط بين 12% از كشاورزان بوده است. نوع محصول، منبع آب (زيرزميني در مقابل سطحي)، سطح زير كشت، دسترسي به آب و سن كشاورزان از جمله متغيرهاي مؤثر بر اين ادراك بودند. مقايسه ادراك كشاورزان با مكاتب و آراي مختلف انديشمندان درخصوص عدالت نشان داد كه ديدگاه غالب كشاورزان با نگرش‌هاي عدالت رويه‌اي (سندل و آمارتياسن) با ميانگين امتياز (3.81) نسبت به توزيعي (نوزيك، رالز، بنتام و ماركس) با ميانگين امتياز (3.46) تطابق بيشتري دارد و اين تفاوت از نظر آماري معني‌دار است. بالاترين امتياز ‌ها به نظريه قابليت‌هاي آمارتيا‌‌سن (3.84)،جامعه‌گرايي‌ سندل(3.77) و نظريه سوسياليستي (3.71) تعلق داشت كه بيانگر تأكيد آنان بر تأمين نيازهاي اساسي، تصميم گيري جمعي، اعتماد جمعي، شفافيت، كاهش نابرابري و كنترل گروهي منابع است. نظريه عدالت رالز با امتياز 3.63 در رتبه بعدي قرار دارد كه بيانگر پذيرش فرصت برابر و حمايت از محرومان است. اولويت بندي راهكارها ي عدالت رويه‌اي در بخش آب نيز نشان داد كه كشاورزان اولويت بالاتري براي عوامل بيروني ( 3.57 امتياز) نسبت به عوامل دروني ( 3.4 امتياز) قائل هستند،كه حاكي از اهميت نسبتاً بيشتر به حكمراني چند سطحي نسبت به تمركز صرف بر بخش آب است.

Equitable Water Allocation , Water Governance , Social Justice , Sustainable Agriculture

A Survey on the Perception of Farmers about the Fair Water Allocation (Case Study: Upstream of Zayandeh-roud Basin)

مهندسي عمران

Water justice in the agricultural sector has become a significant issue in the context of sustainable development. In Iran, despite the emphasis of supreme laws on the justice an‎d equitable water distribution, a significant gap exists on this subject between policymaking an‎d the perceptions of the main stakeholders, i.e., farmers. The persistence of this gap can undermine the legitimacy of water policies an‎d increase dissatisfaction an‎d social tensions in the agricultural sector. Accordingly, this study aims to clarify farmersʹ perceptions about justice in water allocation an‎d identify the effective factors in Zayan‎deh-Rud River Basin, central Iran. This research follows a pragmatical paradigm integrating quantitative an‎d descriptive-survey in method. The theoretical framework of the study was developed based on the complementary approaches of distributive an‎d procedural justice. Then, through combined multi-stage sampling (cluster-stratified), 372 individuals were selec‎ted as the final sample from six regions (Faridan, Lenjan, Najafabad, Baghbadoran, Meymeh, an‎d Borkhar in the study area). Data were collected using a structured questionnaire based on five-point Likert scale while its reliability confirmed by Cronbachʹs alpha coefficient (‎>0.7). Data was then analyzed by statistical software (SPSS an‎d Minitab), employing descriptive statistics, analysis of variance, an‎d comparative tests. Results indicated that 64% of farmers perceived unfair water allocation, while satisfaction was only 12%. Crop type, water resource (groundwater vs. surface water), cultivated area, water accessibility, an‎d farmersʹ age were some effective variables on this perception. The comparison of farmer’s perceptions based on various justic schools of thought an‎d thinkers revealed that their peceptions align more with procedural justice theories (San‎del an‎d Sen) with a mean score of 3.81 comparerd to distributive theories like Nozik, Rawls, Bentham, an‎d Marx with a mean score of 3.46, while this difference is statically significant. The highest scores were attributed to Sen’s capabilities theory (3.84), San‎del’s communitarianism (3.77), an‎d socialist theory (3.71), which indicate their emphasis on meeting basic needs, social trust, collective decision-making, transparency, reducing inequality, an‎d controlling group resources. Rawls’s theory of justic, with a score of 3.63, ranked next, suggesting an acceptance of equal opportunity an‎d support for the disadvantaged. The prioritized solutions of procedural justice in water sector also showed that farmers put higher prority on external factors (3.57 points) than internals (3.4 points) indicating a relatively more importance to multi-level governance than focusing on water sector only.

5

160425