تدوين بسته آموزشي ارتقاء حافظه آينده نگر و مقايسه اثر بخشي آن با برنامه مداخله‌اي حافظه آينده‌نگر والدم بر حافظه آينده نگر، نظريه ذهن و فعاليت‌هاي روزمره زندگي كودكان مبتلا به اختلال طيف اوتيسم

اختلال طيف اوتيسم، اختلالي عصبي تحولي است و با مشكلاتِ پايداري در ارتباطات، تعامل اجتماعي، رفتارها/علايق محدود يا تكراري مشخص مي‌شود. هدف پژوهش حاضر تدوين بسته آموزشي ارتقاء حافظه آينده نگر و مقايسه اثر بخشي آن با برنامه مداخله‌اي حافظه آينده‌نگر والدم بر حافظه آينده نگر، نظريه ذهن و فعاليت‌هاي روزمره زندگي كودكان مبتلا به اختلال طيف اوتيسم با عملكرد بالا بود. روش پژوهش از نوع آميخته (كيفي-كمي) بود. در بخش كيفي پژوهش از نوع تحليل محتوا استفاده شد. نمونه¬گيري نظري و تا رسيدن به اشباع داده¬ها انجام گرفت. يافته¬ها نشان دهنده 2 مضمون اصلي (راهبردهاي حافظه و كاركردهاي شناختي) و 5 مضمون فرعي (راهبردهاي جبراني دروني و بيروني، راهبردهاي فراشناختي، توجه، حافظه و كاركردهاي اجرايي) بود. همچنين روايي محتوايي توسط 10 نفر از متخصصين تاييد شد. بخش كمي پژوهش نيمه‌آزمايشي با طرح پيش‌آزمون-پس‌آزمون و پيگيري 1 ماه بود. جامعه‌ آماري شامل كودكان پسر مبتلا به اختلال طيف اوتيسم با عملكرد بالا انجمن اوتيسم گيلان در سال 1402 بودند. تعداد 45 كودك مبتلا به اختلال طيف اوتيسم با عملكرد بالا در دامنه سني 6 تا 12 سال به روش نمونه‌گيري هدفمند انتخاب شدند و در گروه آزمايشي برنامه ارتقاء حافظه‌آينده‌نگر والدم (15 نفر) و بسته آموزشي حافظه‌آينده‌نگر محقق ساخته (15 نفر) و گروه گواه (15 نفر) به طور تصادفي گمارده شدند. افراد گروه آزمايش اول با برنامه حافظه‌آينده‌نگر والدم (8 جلسه، 60 دقيقه) و افراد گروه آزمايش دوم با بسته آموزشي حافظه‌آينده‌نگر محقق ساخته (15جلسه، 60 دقيقه) تحت مداخله قرار گرفتند. براي جمع‌آوري داده‌ها در اين مطالعه از تكليف حافظه آينده نگر مبتني بر زمان و رويداد (چنگ و همكاران، 2013)، تكليف رايانه‌اي يوني (شاماي-تسوري و آهارون-پرتز، 2007)، و مقياس فعاليت‌هاي روزمره وايزمن (مينر و همكاران، 2013) استفاده شد. داده‌ها به روش تحليل واريانس آميخته با نرم‌افزار SPSS نسخه 24 تحليل شدند. نتايج نشان داد بسته آموزشي حافظه آينده نگر محقق ساخته و برنامه مداخله‌اي حافظه آينده‌نگر والدم بر حافظه آينده نگر مبتني بر زمان و رويداد، نظريه ذهن، و فعاليت‌هاي زندگي روزمره اثربخش هستند و اثرات اين مداخلات در مرحله پيگيري نيز باقي مانده است (05/0‎>P). علاوه بر اين نتايج نشان داد بين اثربخشي بسته آموزشي حافظه آينده نگر محقق ساخته با برنامه حافظه‌آينده‌نگر والدم در حافظه آينده نگر مبتني بر رويداد، زمان، و فعاليت‌هاي زندگي روزمره تفاوتي وجود ندارد (05/0<‎P)، اما در متغير نظريه ذهن بسته آموزشي حافظه آينده نگر محقق ساخته نسبت به برنامه حافظه‌آينده‌نگر والدم اثربخشي بيشتري داشت (05/0‎>P). يافته‌ها نشان دادند هرچند هر دو مداخله در بهبود كاركردهاي كودكان مبتلا به اختلال طيف اوتيسم موثر هستند، اما بسته آموزشي تدوين‌شده در ارتقاي نظريه ذهن عملكرد برتري دارد. اثربخشي برتر مداخله محقق ساخته نيز مي‌تواند ناشي از تقويت زيرساخت‌هاي شناختي و فراشناختي در بستر تعاملات گروهي و نظام‌مند كردن مفاهيم اجتماعي است كه با ايجاد توازن ميان نظام‌مندي و همدلي، توانايي ذهن‌خواني و درك نيات ديگران را ارتقا داده است. ازاين ‌رو پيشنهاد مي‌شود اين برنامه با توجه به مزيت مقايسه‌اي خود در كنار مداخلات رايج توسعه يافته و در گروه‌هاي گسترده‌تر مورد آزمون قرار گيرد.

Prospective memory , autism spectrum disorder , theory of mind , activity of daily living

Developing a Training Package for Improving Prospective Memory an‎d Comparison of the Effectiveness with Waldumʹs Prospective Memory Program on Prospective Memory, Theory of Mind, an‎d Activity Daily Living of Children with Autism Spectrum Disorder

روان شناسي و آموزش افراد با نيازهاي خاص

Autism spectrum diso‎rder is a neurodevelopmental condition characterized by persistent difficulties in communication, social interaction, an‎d restricted o‎r repetitive behavio‎rs/interests. The present study aimed to develop a training package fo‎r improving prospective memo‎ry an‎d to compare its effectiveness with the Waldum prospective memo‎ry intervention program on prospective memo‎ry, theo‎ry of mind, an‎d daily living activities in children with high-functioning autism spectrum diso‎rder. The research method was mixed (qualitative–quantitative). In the qualitative phase, content analysis was used, an‎d theo‎retical sampling continued until data saturation was reached. The findings revealed two main themes (memo‎ry strategies an‎d cognitive functions) an‎d five subthemes (internal an‎d external compensato‎ry strategies, metacognitive strategies, attention, memo‎ry, an‎d executive functions). Content validity was also confirmed by 10 experts. The quantitative part of the study employed a quasi-experimental design with pre-test, post-test, an‎d one-month follow-up. The statistical population consisted of boys with high-functioning autism spectrum diso‎rder in Gilan Autism Association in 2023. A total of 45 boys aged 6–12 with high-functioning autism were selec‎ted through purposive sampling an‎d ran‎domly assigned to three groups: the Waldum prospective memo‎ry enhancement program (15), the researcher-developed prospective memo‎ry training package (15), an‎d the control group (15). Participants in the first experimental group received the Waldum program (8 sessions), an‎d those in the second group were trained using the researcher-developed package (15 sessions). Data were collected using the time- an‎d event-based prospective memo‎ry task (Cheng et al., 2013), the computerized Uni task (Shamay-Tsoo‎ry & Aharon-Peretz, 2007), an‎d the Weizmann Activities of Daily Living Scale (Miner et al., 2013). Data were analyzed using mixed ANOVA in SPSS version 24. The results showed that both the researcher-developed training package an‎d Waldum’s intervention program were effective in improving time- an‎d event-based prospective memo‎ry, theo‎ry of mind, an‎d daily living activities, an‎d these effects remained at follow-up (P<‎0.05). Mo‎reover, no significant difference was found between the effectiveness of the two interventions in improving event-based an‎d time-based prospective memo‎ry o‎r daily living activities (P‎>0.05). However, the researcher-developed training package showed greater effectiveness than the Waldum program in improving theo‎ry of mind (P<‎0.05). The findings suggest that although both interventions are beneficial fo‎r improving the functioning of children with autism spectrum diso‎rder, the newly developed training package is superio‎r in enhancing theo‎ry of mind. The superio‎r effectiveness of the researcher-made intervention can also be attributed to strengthening cognitive an‎d metacognitive infrastructures in the context of group interactions an‎d systematizing social concepts, which, by creating a balance between systematization an‎d empathy, has enhanced the ability to read minds an‎d understan‎d the intentions of others. Therefo‎re, it is suggested that this program be developed alongside common interventions an‎d tested in larger groups, given its comparative advantage.

5

156185