23580

LIT3 196

دكتري

زبان و ادبيات فارسي - ادبيات عرفاني

ادبيات و علوم انساني

بهمن ماه 1402

286 ص.

سيدعلي اصغر ميرباقري فرد

زهره نجفي نيسياني

عرفان اسلامي , مشرب عرفاني , فارس , ابن‌خفيف , حافظ

سرزمين فارس از بدو پيدايش تصوّف، عارفان بزرگ و جريانسازي در دامان خود پرورش داده است. رونق عرفان در اين خطهبه اندازه‌اي بوده كه ميتوان آن را پس از بغداد و خراسان سومين ديار صوفيپرور بلاد اسلامي دانست. در يك نگاهي كلي، از قرن چهارم تا پايان قرن هشتم دو جريان عرفانيدر فارس مي‌توان ترسيم كرد. نخست، سلسلههاي خفيفيّه، مرشديّه، روزبهانيّه، دانياليّه و شمسيّه كه خرقۀ تصوّف آنها به ابن‌خفيف شيرازي ميرسد و دومين جريان، شامل فرقههاي بزغشيّه، قتّاليّه و امينيّه است كه شجرۀ عرفاني آنها به ديگر مشايخ متصل ميشود. در اين پژوهش كه داده‌هاي آن به شيوۀ كتابخانه‌اي فراهم آمده وروشتحقيق در آن توصيفي-تحليلياست،به ترتيب تاريخي، تصويري علمي از ساختار مشرب عرفاني بنيانگذاران هر سلسله به دست داده شدهاست كه با مقايسۀ آنها سير تطوّر عرفان در فارس، همچنين تعاملات فرقههاي عرفاني اين منطقه با يكديگر آشكار ميشود. اين هدف با استفاده از الگويي متشكل از پاسخ¬هاي مشروح به چند سؤال تحقق مي‌يابد: در طريقۀ عرفاني يك عارف، مبدأ سلوك كجاست؟ ميان مبدأ و مقصد چند منزل با چه نام و ترتيبي قرار گرفته¬اند؟ ميزان اهميت هر منزل چقدر است؟ توانايي¬هاي لازم براي كسب دستاوردهاي هر منزل كدامند و چگونه حاصل مي¬شوند؟ پاسخ به پرسش‌هاي ياد شده مهم¬ترينيافته‌هاي اين پژوهش را به‌اجمال چنينرقم زده است:در مشرب عرفاني ابن‌خفيف، احوال عرفانيدر ابتداي طريق سلوكو مقامات پس از آنها قرار دارد؛ همچنينبه اقتفا از عارفان بغداد، صحو بر سكر ترجيح دارد كهاين رويكردبر ديگر مباني مشرب عرفاني او اثرگذار بوده است.ابواسحاق كازروني در طريقت، تالي ابن‌خفيف و در پايبندي به ورع مشهور بود. او با سرلوحه قراردادن دو اصل ايثار و جهاد نقش برجستهاي در ترويج عرفان اسلاميداشت.روزبهان بقلي از مريدان با واسطۀ ابواسحاق بود كه مشرب عرفاني خود را بر اصل ترجيح سكر بر صحو استوار ساخت. شطح پردازي، رونق سماع و نقش برجستۀ عشق در مشرب عرفاني او از دستاوردهاي اين تغيير نگرش است. ركنالدّين دانيال نيز از مريدان با واسطۀ ابواسحاق بود و كانون فعاليت خود را در منطقۀ خُنج بنا نهاد ومانند جدّ عرفاني خود از طريق خدمت به فقرا و مسافرين رسالت خود را به انجام رساند؛ امّا پس از او رونق اين فرقه رو به افول نهاد. همين مسأله موجب شد تا گروهي از پيروان دانياليّه به پيشوايي شمس‌الدّين محمدبن ابونجم، با حمايت حاكمان محلي، سلسلۀ جديدي در لارستان بنا نهادند كه از مشي عارفان خراسان به‌ويژه در مبحث سكر اثر مي‌پذيرفت. هم زمان با فعاليت فرقۀ شمسيّه، سيفاللّه قتّال نيز از عراق روي سوي سواحل خليج فارس نهاد و به ترويج طريقه‌اي مبتني بر سلوك فردي، سكر و سماع پرداخت. در قرن هفتم،سلسلۀعرفاني ديگري متأثر از آراء شهابالدّين عمر سهروردي و ابن عربي، توسط نجيبالدّين علي بن بزغش شكل گرفت. پيروان اين طريقه با دفاع از نظريۀ وحدت وجود، آغازگر فصل جديدي در تاريخ تصوّف ايران بودند كه تلفيقي از سنت اول و دوم عرفاني تلقي ميشود. بار ديگر انديشههاي سهروردي در قرن هشتم از طريق امينالدّين بلياني به پيدايش فرقۀ جديدي منجر شد كه بزرگاني چون خواجوي كرماني و حافظ را نيز مجذوب خود كرد. در اين طريقۀ صحو محور، ذكر و اخلاص جايگاه مهمي داشت و رويكرد افراطي شيخ امين‌الدين به برخي اركان متأثر از دين مسيحيت،موضع انتقاد است.

Islamic mysticism , mystical path , Fars , Ibn Khafif , Hafez

The evolution of Islamic mysticism in Fars regionFromIbn Khafif to Hafez

زبان و ادبيات فارسي

From the beginning of Sufism, the land of Fars has nurtured great mystics and trendsetters in its lap. The great prosperity of mysticism in this region has been so great that it can be considered as the third Sufi breeding land in the Islamic world after Baghdad and Khorasan .In general, from the 4th century to the end of the 8th century, there were two important streams of mystical thought in Fars: First: The dynasties of Khafifiyyah, Morshidiyyah, Rozbahaniyyah, Daniyaliyyah, and Shamsiyyah, whose Sufism cloak reaches Ibn Khafif and The second flow: includes sects: Bozghoshiyyah, Qattaliyyah, and Aminiyyah whose mystical genealogy is connected to other sheikhs. A descriptive-analytical approach was employed in the following research, utilizing reliable sources and based on evidence, utilizing a fixed model to obtain a scientific picture of the mystical structure of the founders of each dynasty, and the progression of mysticism in Fars through their comparison; It is also demonstrated that mystical sects in this area are extremely effective. The main outputs of this research are as follows: Following the mystics of Baghdad, Ibn Khafif prefers sobriety to intoxication in his mystical path, which has influenced the other foundations. Based on appearances, he prefers poverty over wealth and presence over absence. Abu Ishaq Kazruni was the successor of Ibn Khafif in method and was famous for her fidelity to piety. A prominent role was played by him in promoting mysticism and Islam by combining the two principles of self-sacrifice and jihad. Despite being a spiritual descendant of Ibn Khafif, Rozbahan Baghli was a norm-breaker, and the social-political conditions of his life led him to prefer intoxication over sobriety in his mystical path. As a result of this change of attitude, Shath, the growth of Sama, and the prominent role of love in his mystical path have been achieved. Rozbahan is one of the leaders of Persian romantic mysticism, However, the ineffectiveness of the teachings of this sect in meeting the needs of the society attributed to its decline in prosperity. One of the disciples through Abu Ishaq was Rukn al-din Daniyal who established his center of activity in the Khunj region. During his lifetime, he attempted to fulfill his mission as his mystical ancestor through serving the poor and travelers, and he was very successful in fulfilling this purpose; but his successors did not achieve much success and after him the prosperity of this sect gradually declined. After him, the followers of Daniyaliyyah, led by Muhammad Ibn Abunjam, including Majzouban Salek, with the support of the ruler of Lar established a new dynasty in Hormuz and Kish, which was related to the way of the mystics of Khorasan, especially in the matter of Sekr and Shatah. At the same time as the activities of the Shamsiye sect, Shah Saifullah Qattal also fought from Iraq on the shores of the persian Gulf and established a mystical method based on individual conduct, Ecstatic and Sufi dance. In the 7th century, another mystic chain was formed by Najibal-din Bozghosh, influenced by the opinions of Shahabal-din Umar Suhravardi and Ibn Arabi. By defending the theory of the unity of existence, the followers of this method initiated a new chapter in the history of Sufism, considered as a synthesis of the first and second mystical traditions. Once again, in the 8th century through Amin al-Din Balyani, Suhrawardi’s ideas led to the emergence of a new sect, which attracted great men such as Khajoo Kermani and Hafez. In this sobriety-oriented method, dhikr and sincerity have an important place, and the Sheikh's extreme approach to some elements influenced by Christianity is worthy of criticism and reflection.

6

32586